Het verhaal van de goede soja

Regenwouden die verdwijnen door sojateelt. Hoe vaak hebben we dit nieuws al in de media kunnen vernemen. Sinds 1995 breidt het soja-areaal in Zuid-Amerika zich sterk uit. Dit brengt ernstige sociale en milieuproblemen met zich mee, zoals werkloosheid, verminderde voedselzekerheid, onteigening van land, aantasting van inheemse en natuurreservaten, ontbossing, erosie en watervervuiling door landbouwchemicaliën. Daarnaast is de sojaboon vaak in opspraak vanwege genetische modificatie. Om die reden gebruiken Europese fabrikanten nauwelijks meer sojaolie in voedingsmiddelen. Veevoeder bevat echter wel hoge percentages genetisch gemodificeerde soja. Producten voor menselijke consumptie, zoals producten met het EKO-keurmerk, bevatten echter enkel niet-gemodificeerd soja. De niet-gemodificeerde sojabonen worden voor een groot deel geïmporteerd uit Brazilië. Gemodificeerde soja komt voornamelijk uit Argentinië. Toch is soja een beetje 'besmet' geraakt. Bestaat er eigenlijk nog wel 'goede' soja?

Het hele verhaal van de domesticatie van de sojaboon begon ruim 3000 jaar geleden, toen boeren in de oostelijke helft van Noord-China de zwarte en bruine zaden van een wilde liggende rank gingen planten. Waarom ze dat deden, is niet duidelijk; liggende planten zijn moeilijk te cultiveren en de zaden van de wilde sojaboon zijn minuscuul, hard en, als ze niet goed worden bereid, onverteerbaar. Welke reden ze ook hadden, de boeren volhardden. Het nieuwe gewas kwam op het juiste moment. Namelijk rond 100 V.C. De boon is namelijk zeer rijk aan eiwit van de hoogste kwaliteit en groeit vrij goed op gronden die te arm zijn voor andere gewassen. De boeren waren bijzonder enthousiast over het nieuwe gewas. Sommige van de namen die zij aan de verschillende variëteiten gaven, wijzen daarop: Grote schat, Brenger van geluk, Gele parel, Vogel uit de hemel. De volgende eeuwen verspreidde de gedomesticeerdesojaboon zich vanuit het noordoosten over het hele land en werd het gewas het basisvoedsel van de Chinezen. Daardoor werd duidelijk dat de boon nog een derde goede eigenschap had (naast de hoge voedingswaarde en het productiegemak), namelijk een wonderbaarlijke veelzijdigheid. Met soja werden een groot aantal verschillende voedingsmiddelen ontwikkeld. Tot de bekendste behoorden taugé, gestoomde groene bonen, geroosterde sojanoten, sojadranken, sojasaus, miso, sojaboonolie, tempeh, sojameel en natuurlijk tofu, dat de basis vormt voor veel andere sojaproducten.

De cultivering van de sojaboon verspreidde zich langzaam maar zeker vanuit China naar Korea, Japan en Zuidoost-Azië. In Japan werd de sojaboon voor het eerst geteeld in de achtste eeuw n.Chr., en in Europa pas zo'n 1000 jaar later. In de jaren tachtig van de 19de eeuw meldden Franse wetenschappers dat sojabonen, in tegenstelling tot andere bonen, vrijwel geen zetmeel bevatten (dat door het lichaam wordt omgezet in suikers) en dat ze daarom konden worden gebruikt in voeding voor diabetici. Dit was de eerste van een reeks ontdekkingen die in de nieuwe voedingsleer werden gedaan bij het bestuderen en analyseren van Glycine max, de sojaboon. De tweede ontdekking kwam twintig jaar later, toen het belang van eiwit duidelijk werd: vreemd genoeg bleek de sojaboon een nog hoger eiwitgehalte te hebben dan mager rundvlees.

Soja: voor mens én dier

Soja wordt op vele manieren gebruikt. Voor menselijke consumptie, onder meer in de vorm van tofoe, tempeh, sojasaus, sojamelk en sojaolie. In de westelijke wereld wordt het gewas ook zeer veel gebruikt voor de productie van plantaardige olie en veevoeder. Voor één kilo vlees(eiwit) is zo'n vijf kilo soja-eiwit nodig. Nederland is na China de grootste importeur van soja ter wereld. Vanuit Nederland wordt een groot deel van de Noordwest-Europese intensieve veehouderij (kippen, varkens, kalveren) van veevoeder voorzien.

Biologische soja

De wetgeving op biologische landbouw verbiedt het gebruik van genetische modi ficatietechnieken.Biologische producten word en dus niet geproduceerd met genetisch gemodificeerde grondstoffen en ingrediënten. Ook worden enkel ingrediëntenen grondstoffen gebruikt, geteeld zonder chemisch- synthetische meststoffen en pesticiden. In 1980 waren er nog geen standaarden voor de gebieden waar duurzaam soja verbouwd mocht worden. Nu wel. Zo is het van belang, dat de soja niet uit 'recent ontboste gebieden' komt. Daar wordt mee bedoeld dat de bossen niet na 1994 zijn gekapt. Deze norm wordt genoemd door Greenpeace en de Basel criteria. In 1994 zijn de Basel criteria voor verantwoorde sojaproductie opgesteld. De Basel criteria van 2004 bestaan uit regels voor: overeenstemming met de wetgeving, technisch management en productie, milieu management, sociaal management en traceerbaarheid. Greenpeace heeft een gebied aangeduid in het Amazonewoud dat als beschermd gebied wordt beschouwd en daar wordt dus ook niet gebouwd door duurzame sojaproducenten. Zo zegt Inge van Thuyne van Provamel: "Er is geen enkele relatie tussende sojaplantages in het regenwoud in Noord-Brazilië en onze sojaboerderijen in het zuiden van Brazilië. Onze sojabonen komen rechtstreeks van boerderijen waar ze al vele jaren lang worden geteelt en waar rekening wordt gehouden met wisselbouw. Geen enkele boerderij ligt op landbouwgrond die werd ontgonnen of ontbost. We kopen alleen van landbouwers waarmee we rechtstreeks contact hebben. We kopen onze bonen nooit op de grondstoffenmarkten. In sommige gevallen werken we al meer dan 20 jaar met dezelfde landbouwers. Hierdoor kunnen we de herkomst van de boon volledig traceren van het oogsten tot het afgewerkte product."

Het is belangrijk om te weten dat er duidelijke verschilen zijn tussen soja voor de veevoederindustrie en soja voor voedingsmiddelen. Biologische, ggo-vrije soja is echt een waardevol voedingsmiddel die ook als alternatief voor melkproducten kan dienen. Naast de zogeheten 'sojamelk' (Tonyu), die afkomstig is van geweekte en fijngemalen bonen en meestal wordt verrijkt met calcium, zijn er allerlei desserts op basis van soja, sojayoghurt (Yofu) en zelfs 'sojakaas' (Tofu). Tofu lijkt een beetje op platte kaas en kan rauw worden gebruikt in slaatjes, worden gebakken of als een alternatief voor kaas worden toegevoegd aan soep, een omelet of een quiche.

Ook bekend is soja-olie, die rijk is aan poly-onverzadigde vetzuren en arm aan verzadigde vetzuren en die, zoals alle plantaardige oliën, geen cholesterol bevat, en daarom wordt aanbevolen in een hartvriendelijk dieet. Minder bekend, tenzij dan bij mensen die vertrouwd zijn met de vegetarische keuken, zijn producten als miso, tamari en tempeh die meestal gebruikt worden om vegetarische schotels op smaak te brengen. Voor recepten: www.provamel.be

De plant

De oorspronkelijk uit Azië of Afrika afkomstige sojaplant –de meningen verschillen– is net als de bonenen de erwtenplant peuldragend. De sojaplant is een rechtopstaande, behaarde plant die 0,6 tot 1,5m hoog wordt. De plant heeft grote drietallige bladeren, kleine witte of paarse bloemen en korte peulen met één tot vier zaden. Na een groeiduur van 100 tot 150 dagen, afhankelijk van de variëteit, de locatie en het weer, worden de bladeren geel en vallen ze af. De peulen worden daarna snel bruin en droog.

De zaden

De zaden van de sojaboon, die bijna rond van vorm zijn, zijn meestal lichtgeel, met uitzondering van enkele zeldzame variëteiten die zwart, bruin of groen zijn. Ze hebben een zwarte, bruine of gele navel (het litteken) en bevatten eiwit van hoge kwaliteit dat absoluut niet onderdoet voor dat in andere voeding. De sojaboon bevat ongeveer 38% eiwit, 18% olie, 15% oplosbare koolhydraten, 15% onoplosbare koolhydraten en 14% andere bestanddelen (waaronder vocht en as). Sojaboonolie is rijk aan meervoudig onverzadigd vetzuur en bevat geen cholesterol. Sojabonen bevatten ook veel calcium, ijzer, zink, fosfaat, magnesium, vitamine B en folaat. En omdat ze zoveel voorkomen is biologische beschikbaarheid geen probleem. In sojabonen worden acht essentiële aminozuren aangetroffen die onontbeerlijk zijn voor de menselijke voeding en die van nature niet in het lichaam worden aangemaakt.

Grond waarop nog nooit soja is verbouwd, moet worden geënt met de bacterie Rhizobium sp. voor een goed gewas.De peulen zijn allemaal op hetzelfde moment rijp en kunnen daarom in één keer worden geoogst, in het najaar.

Sojateeltgebieden:

In 1996 produceerde de Verenigde Staten2.382 miljoen bushel sojabonen, zo'n 49% van de totale wereldproductie. Brazilië produceerde 20%, China 10% en Argentinië, Taiwan, Canada en India nog minder. Meer dan 30% van de bonen is bestemd voor de export.

Tekst: Alinda van Assen