Hoe ‘eco’ zijn ecocheques

Met eco-cheques kun je producten en diensten met ecologische doelstellingen betalen. Spaarlampen, spaardouchekoppen, fietsen, isolatiemateriaal, duurzaam geëxploiteerd hout en tuinbenodigdheden horen vanzelfsprekend in dit rijtje thuis. De theorie is mooi. Maar wat zegt de praktijk? Er is nog werk aan de winkel, zo blijkt.

Een verhaal – echt gebeurd

Voorjaar 2010: mijn eega krijgt eco-cheques van haar werkgever. Of ik daarmee eens wat planten met bloemen wil gaan kopen voor in de tuin? In een bepaalde doe-het-zelf-keten kan je namelijk planten en aanverwante kopen met die ecocheques. Het is een aangename periode om in te tuin te werken, dus ik ga naar een nabije vestiging van de doe-het-zelf-keten.

Na wat zoeken vind ik redelijk bloemrijk maar toch streekeigen vast plantmateriaal en slenter nog even door de andere rekken in de winkel (ja, mannen 'shoppen' soms ook). In de koopjeshoek: kleine elektrische buxustrimmer. Ik neem hem mee.

Aan de kassa vraag ik of betalen met eco-cheques kan. "Ja natuurlijk", zegt de kassierster. Maar kan het ook voor de elektrische buxustrimmer, wat toch geen

Terwijl ik enkele dagen later terugrijd naar de doe-het-zelf-keten, besluit ik meteen om een heel milieuschadelijk product proberen te kopen met de eco-cheques. Ik struin door die rekken waar ik als bio-ecologische verbouwer in de doe-het-zelf-keten normaal nooit iets te zoeken heb: die met verf en aanverwante producten. Daar vind ik zeker vanalles dat we niet 'eco' noemen. "'Laat ik maar zo veel mogelijk overdrijven", denk ik, en koop uiteindelijk een grote bus chemische verf-afbijter. En om het helemaal mooi te maken, neem ik meteen de versie 'Super afbijtmiddel universeel', waarop onder meer staat: 'nieuwe formule: 5 minuten inwerktijd' en 'buitengewoon krachtig / surpuissant'. (Bij het uittesten blijkt die inwerktijd natuurlijk veel langer te zijn, maar het product doet mijn kelder wel een week lang stinken naar dingen die je eigenlijk niet wilt inademen). Ik koop verder geen andere producten en loop dus alleen met dit anti-eco-product naar de kassa. Ik vraag niets en leg gewoon het bedrag in eco-cheques neer. De kassierster zegt niets, behalve "'dank u en prettig weekend" en ik loop de winkel uit met mijn buit.

De achtergrond – hoe het moet

De website van de doe-het-zelf-keten vermeldt nochtans pro forma: "De Eco-cheque en Eco-pass, die resulteren uit een interprofessioneel akkoord, bieden enkel een voordeel bij de aankoop van producten en diensten met een ecologisch karakter. U kan ze in alle winkels gebruiken." Een opsomming van de mogelijkheden volgt op de website. Het gaat inderdaad over isolatiemateriaal, FSC- en PEFC-gelabeld hout, spaarlampen, tuinbenodigdheden (inclusief 'handgereedschap'), producten met het EU-ecolabel, waterbesparende kranen enz... Enfin, het is in orde met de officiële afspraken daarover.

Die afspraken vinden we terug op de websites van de Federale en de Vlaamse Overheid. De regels werden opgesteld in de CAO nr. 98 van 20 februari 2009, de Collectieve Arbeidsovereenkomst betref fendede Eco-cheques'. Een Koninklijk Besluit, ondertekend door Minister van Sociale Zaken Laurette Onkelinx, bepaalt de voorwaarden waaronder deze ecocheques, zoals de maaltijdcheques, niet als belastbaar loon, maar als extra voordeel beschouwd mogen worden.

De website van de Vlaamse Overheid zegt bijvoorbeeld: De eco-cheque (groene cheque of milieucheque) kan enkel gebruikt worden om ecologische producten en diensten aan te kopen, zoals bijvoorbeeld isolatiemateriaal,spaarlampen en fietsen. Een door de NAR vast te leggen lijst met mogelijke producten en diensten is opgebouwd rond zes ecologische doelstellingen:

Energiebesparing

• isolatiemateriaal

• spaarlampen, TL-lampen, LED-verlichting

• elektrische apparaten die uitsluitend werken op zonne-energie of op handmatig geproduceerde energie

Waterbesparing

• een spaardouchekop

• een recuperatietank voor regenwater

• een hulpstuk voor waterbesparing op kranen

• een spoelbak voor toiletten met spaarknop

Bevordering duurzame mobiliteit

• de plaatsing van roetfilters in personendieselwagensmet bouwjaar tot en met 2005

• plaatsing van een LPG-installatie in wagens

• aankoop van vervoersbewijzen voor het openbaar vervoer (N.B.: De Lijn heeft besloten om geen ecocheques te aanvaarden).

• cursussen ecodriving

• de aankoop en het onderhoud van fietsen

Afvalbeheer

• oplaadbare batterijen, draagbare NiMHbatterijen en van oplaadtoestellen voor dergelijke batterijen

• een compostvat

• kunststofproducten die volledig bestaan uit composteerbaar materiaal

• papier dat voor 100 % gerecycleerd is en dat ongebleekt of TCF-gebleekt is

Bevordering van ecodesign

(zoals de aankoop van producten met een ecolabel)

Bevordering van aandacht voor de natuur

• duurzaam geëxploiteerd hout of houtproducten(FSC of PEFC of gelijkwaardig)

• bomen en buitenplanten, bloembollen en zaden voor buiten, niet gemotoriseerde tuingereedschappen, potgrond en teelaarde en meststoffen met biogarantie).

De eco-cheques worden verdeeld door Sodexho ('EcoPass') en Edenred (voorheen Accor Services: 'Ticket EcoCheque'). (zoals de aankoopvan producten met een ecolabel)

En ook... – wat je nog niet wist Een aantal verfhandelaars vonden in de doe-het-zelf-ketens verven waarbij geadverteerd werd voor betalen met eco-cheques. Dat de natuurverven in de bio-ecologische distributie daarvoor niet in aanmerking kwamen, is natuurlijk pijnlijk. Ook Forbo-Krommenie, linoleumfabrikant en houder van zowat alle eco-labels die Europa rijk is (ook het naturepluslabel) vroeg VIBE of natureplus opgenomen kon worden als label waarvoor met eco-cheques betaald kon worden.

In januari 2010 had VIBE echter overlegd met vertegenwoordigers van Sodexho, één van de verdelers van eco-cheques. Die vroegen namelijk of het natureplus label voor houten producten 'gelijkwaardig' was aan FSC of PEFC. Hoewel VIBE opmerkte dat FSC ook opgenomen is in de naturepluscriteria, maar dat natureplus vooral veel meer dekte dan hout alleen, verscheen natureplus op de Sodexho-website. Maar enkel onder het vakje 'natuur/hout'. In februari 2010 antwoordde een woordvoerder van Sodexho, na een vraag van Forbo-Krommenie, het volgende: "'Ik heb bovenstaande even met mijn collega (...) gecheckt en hij vertelde mij dat het Nature Plus label enkel nog maar van toepassing is voor houtsoorten. De Eco Pass mag dus enkel nog maar aanvaard worden voor houtproducten die het Nature Plus label dragen. De vraag voor uitbreiding naar al de Nature Plus gelabelde producten ligt nog ter goedkeuring bij de Nationale Arbeidsraad. Voor meer informatie kan u altijd bij hen terecht. Zij beslissen namelijk over de lijst met producten die aanvaard mogen worden met de Eco Pass."

In januari 2010 namen zowel VIBE als Forbo Krommenie ook al contact op met de NAR. Daar was het antwoord nogal kort: er zijn geen officiële aanvraagformulieren om op de lijst te komen, er zijn geen 'hearings' of voorstellingen van producten of labels voorzien. De NAR beslist blijkbaar halfjaarlijks en autonoom wat in de lijst terechtkomt of niet.Bij de halfjaarlijkse herziening is het nature plus label voor hout bovendien blijkbaar ook nog weggevallen, want in oktober 2010 wordt het op geen enkele relevante website nog teruggevonden. Wel staat er nog een kleine afbeelding van het label op de website van Sodexho (onder FSC en PEFC). Producten met het EU-ecolabel, FSC en PEFC worden wel nog actief gepromoot.

Begin oktober 2010 vroeg VIBE de NAR officieel om het volgende mee te laten opnemen als betaalbaar met eco-cheques:

• alle natureplus-gelabelde bouwmaterialen

• alle producten en diensten die aangebodenworden door VIBE-gelabelde bouwpartners

• het VIBE-bouwadvies

Tevergeefs, het antwoord bleef vaag: "Artikel 4 van de CAO nr. 98 bepaalt dat de sociale partners zich ertoe verbinden jaarlijks na te gaan of die lijst van ecologische diensten en producten moet worden aangevuld. Het Secretariaat van de Nationale Arbeidsraad zal de ontvangen aanvragen verzamelen en te gelegener tijd aan de sociale partners bezorgen met het oog op de eerste evaluatie. Ik wijs er voorts nog op dat die lijst betrekking heeft op ecologische producten en diensten en niet op dienstverleners." Er is eigenlijk geen procedure voorzien om nieuwe producten of labels toe te voegen aan de lijst. Welke soort aanvragen de NAR zal bekijken en hoe die ingediend moeten worden, staat nergens verduidelijkt.

Actie – doe mee!

Intussen zijn wel meer partners in de milieubeweging gealarmeerd. Reeds bij het ontstaan van de eco-cheques in 2009 meldde de BBLv het gebrek aan goede criteria. En ook het feit dat enerzijds eender welke soort planten (niet alleen bio-planten) aangekocht konden worden en anderzijds biovoeding volledig in de lijst ontbrak. Ook andere collega-organisaties uit de milieubeweging contacteerden de NAR al. VIBE wil op korte termijn een ludieke consumenten-actie in verschillende handelszaken doen. Wie wil meedoen, contacteert het secretariaat via actie@vibe.be.

VIBE wil dat alle gelabelde diensten en producten uit de bio-ecologische sector opgenomen worden in de lijst 'met eco-cheques betaalbaar'. Ten tweede wil VIBE dat er geen andere producten dan 'echte' eco-producten betaald kunnen worden met eco-cheques, zoals de NAR en de overheid het trouwens zelf schrijven. Als dat betekent dat er meer controle op de distributiesector moet zijn, zal dat weerstand teweegbrengen. Indien er aan de kassa's geen onderscheid gemaakt kan worden tussen eco-producten en andere, moet het systeem van de eco-cheques maar afgeschaft worden, of beperkt tot die winkels die het systeem wel eerlijk kunnen/willen uitvoeren. Maar indien het enkel gaat om de verhoging van de koopkracht en het stimuleren van meer consumptie, dan kunnen we beter 'consumptiecheques' uitreiken. Laat ons een kat een kat noemen.

Wat is de NAR?

De NAR (Nationale ArbeidsRaad) is een oude Belgische instelling waarin werknemers- en werkgeversorganisaties overleggen en beleidsadvies geven over bevoegdheidsconf licten tussen paritaire comités, collectief a rbeidsrecht, sociale z ekerheidsrecht en andere sociale vraagstukken. De NAR kan ook collectieve arbeidsoveenkomsten (CAO's) afsluiten. De raad valt onder de bevoegdheid van de Minister van Sociale Zaken (Laurette Onkelinx). De CAO 98 gaat over de eco-cheques.

Doel

De eco-cheque is een cheque die een werkgever aan zijn werknemers kan aanbieden als extra-legaal voordeel (zoals een maaltijd-, cultuur-, sport- of geschenkcheque).

• De eco-cheque wordt niet beschouwd als loon en er dienen dus geen belastingen of sociale lasten op betaald te worden indien aan bepaalde voorwaarden voldaan is.

• Werknemers moeten, anders dan bij de maaltijdcheques, geen bijdrage leveren aan de eco-cheque.

Een eco-cheque kan niet (ook niet gedeeltelijk) in geld worden omgeruild. De werkgever moet de werknemer die eco-cheques ontvangt de lijst met mogelijke producten doorgeven die met ecocheques betaald kunnen worden. In een advies (nr. 1.675, 20/02/2009) schrijft de NAR overigens expliciet dat de opgenomen producten een 'ecologische meerwaarde' moeten hebben en dat de werknemers en de winkeliers/dienstverleners duidelijk geïnformeerd moeten worden welke producten en diensten in aanmerking komen. In hetzelfde document staat echter ook duidelijk de context waar het hem eigenlijk om te doen is: 'over de koopkracht van de werknemers'. Hoewel verderop sprake blijft van een limitatieve 'eco' lijst. De cheques zelf moeten ook duidelijk vermelden dat de ecocheques alleen voor het betalen van ecologische diensten/producten gebruikt mogen worden.

Voor meer informatie: www.vibe.be

Tekst: Peter Thoelen