Lofzang op levertraan

Het is bijna winter. Het moment om levertraan weer uit de kast te halen. Vooral ouderen zullen de rillingen ongetwijfeld over de rug voelen lopen, denkend aan die vreselijk smakende lepel levertraan voor het slapen gaan. ook de kinderen moesten het bezuren! En dat terwijl het zeer heilzaam is. Het tekort aan vitamine D, wat het gevolg was van te weinig licht, leidde niet zelden tot de beruchte Engelse ziekte, rachitis. Rachitis doet, met name de botten van de benen vervormen, omdat ze te week blijven. Zo ontstaan de beruchte O-benen. Na de oorlog werd het toevoegen van vitamine A en D aan margarine en melk verplicht. Door deze maatregel verdween de Engelse ziekte uit onze samenleving. Nu de wetenschap de rol van vitamine D in combinatie met vitamine A en visvetzuren bij diverse chronische aandoeningen steeds duidelijker aantoont, is levertraan
aan een glorieuze comeback bezig. Maar vitamine A en D is nodig voor meer dan onze botten. De vaak in de publieksmedia rondgebazuinde toxiciteit van deze vitamines kan daarbij in een genuanceerder perspectief worden geplaatst.

Vitamine D is niet toxisch. Nieuw klinisch onderzoek wijst op de veiligheid van vitamine D in doseringen tot minstens 250 microgram per dag (10.000 IE). Dit is veel hoger dan nu door voedingsautoriteiten nog als veilig wordt beschouwd. Door te zonnebaden wordt al snel iedere dag 250 mcg vitamine D in het lichaam aangemaakt. De in de media verspreide angst voor een overdosering vitamine D heeft geleid tot te voorzichtige dosering hiervan in voedingssupplementen en in voedingsmiddelen die met vitamine D zijn verrijkt. Daardoor worden kwetsbare groepen onvoldoende voorzien van dit belangrijke nutrient. Gebrek aan vitamine D is een zwaar onderschat probleem in de westerse wereld.

Geschiedenis

Mensen aan de kust kennen de gezondheidsbevorderende eigenschappen van levertraan. Vroeger was het onder de vissers van Schotland, IJsland, Noorwegen en Groenland gebruikelijk om levertraan te drinken om zich te beschermen tegen de ontberingen en de vrieskou. Om die reden kan levertraan worden beschouwd als het eerste voedingssupplement. Het eerste vastgelegde medicinaal gebruik van levertraan dateert van 1789: Dr. Darbey van het ziekenhuis van Manchester zet levertraan in tegen reuma. In 1824 werd in de Duitse medische literatuur gewag gemaakt van de werking tegen rachitis, de klassieke deficientieziekte van vitamine D. Omstreeks 1900 leed meer dan 80% van de kinderen in geindustrialiseerde gebieden van Noord-Europa aan deze aandoening en was levertraan een veelgebruikt middel bij de bestrijding ervan.

Wat is levertraan

Levertraan is een olie gewonnen uit de lever van haai, kabeljauw, en andere kabeljauwachtige vissoorten. Het is een vette olie, en bevat jodium, fosfor, en vitamine A en D. Omdat levertraan vitaminerijk is, werd het vroeger vaak gebruikt als voedingssupplement voor jonge kinderen. In het midden van de 20ste eeuw konden deze vitamines chemisch worden geisoleerd en aan melk toegevoegd. Hierdoor nam het gebruik van levertraan sterk af. Tevens raakte levertraan in de jaren zeventig uit de gratie omdat men dacht dat het uit de beschermde walvis werd gewonnen. Visolie is verwant aan levertraan, maar visolie wordt uit de hele vis geperst, terwijl levertraan uitsluitend van vissenlevers wordt gemaakt. Meestal wordt daarvoor kabeljauw, schelvis, heilbot of bepaalde haaiensoorten gebruikt. De vissenlevers worden aan boord reeds gestoomd en vervolgens wordt de olie eruit geperst. Eenmaal aan land wordt de zo gewonnen ruwe levertraan verder ontdaan van water, slijm en verontreinigingen. Aangezien levers rijk zijn aan vitamine A en D, bevat levertraan veel meer vitamine A en D dan visolie. Om overdosering van deze vitamines te voorkomen mag levertraan dan ook niet gebruikt worden als primaire bron van EpA en DhA. De werking van levertraan kan het beste worden beschreven aan de hand van de belangrijkste ingredienten: vitamine A, vitamine D en de omega-3-vetzuren EpAen DhA.

Onmisbaar

Levertraan is rijk aan poly-onverzadigde vetzuren (PUFA's). Deze zijn van levensbelang voor onze gezondheid. De PUFA's in levertraan en bepaalde andere visolien worden eicosapentaeenzuur (EPA) en docosahexaeenzuur (DHA) genoemd, en staan bekend als omega-3-vetzuren. Omega-3-vetzuren zijn van wezenlijk belang in de voeding, omdat het menselijk lichaam ze niet zelf kan aanmaken. Een te lage inname van Omega-3 vetten kan lijden tot: Depressie, Overgewicht, Artritis, Geheugenstoornissen, Dyslexie, Hartziekten, Allergieen, Kanker, Eczeem en Diabetes. Kinderen die te weinig Omega-3 vetten binnen krijgen zijn vaker hyperactief, hebben meer last van leerproblemen envertonen vaker gedragsstoornissen.

Omega-3 vetten blijken bovendien belangrijk te zijn bij de vorming van de hersenen en voor het doorgeven van signalen in de hersenen. Symptomen van een te lage Omega-3 inname zijn onder meer: broze nagels, Allergieen, Hyperactiviteit, droge ogen en huid, geirriteerdheid, Roos, langzaam helen van wonden, regelmatig terugkerende infecties, leerproblemen, lage weerstand, vermoeidheid, droog haar...

Minder kans darmkanker

Volgens verschillende studieresultaten gepubliceerd in Science d.d. 17 mei 2002, beschermt vitamine D tegen het krijgen van dikke darmkanker. Overigens is al langer bekend dat vitamine D in combinatie met een calciumkuur ook beschermt tegen borstkanker en prostaatkanker. Vitamine D activeert een enzym dat bescherming biedt tegen het giftige galzuur lithocholzuur, dat algemeen als kankerverwekkend wordt gezien. Lithochozol ontstaat als afbraakproduct van vetten. Elk jaar worden nog nieuwe studies gepubliceerd rond de waarde van levertraan en omega-3 vetten voor de mentale en lichamelijke gezondheid. Groene bladgroenten en diverse zaden en noten bevatten ook Omega-3 vetten.

Vitamine D-deficientie, zwaar onderschat probleem. Volgens vitamine D-expert Michael Holick heeft het menselijk lichaam dagelijks 1000 IE vitamine D nodig om zich te beschermen tegen chronische ziekten. In principe zou blootstelling aan zonlicht daar voor een belangrijk deel in kunnen voorzien. Voor Blanken die meer dan 30 breedtegraden van de evenaar wonen, is berekenddat blootstelling in lente, zomer en herfst gedurende 5 tot 15 minuten (op een heldere dag tussen tien uur ́s ochtends en drie uur ́s middags) met ongeveer 50% huidoppervlak ontbloot, voldoende is om de benodigde 1000 IE cholecalciferol aan te maken. Het grootste deel van de vitamine D-productie vindt plaats in de eerste 20-30 minuten van blootstelling, daarna vindt nauwelijks meer extra productie plaats. Na deze periode moet de huid beschermd worden tegen de beschadigende effecten van excessieve blootstelling, bijvoorbeeld met zonnebrandcreme. Ondanks dat bovengenoemde zonblootstelling op het eerste gezicht redelijk makkelijk haalbaar lijkt, blijkt vitamine D-deficientie in de westerse wereld alarmerend veel voor te komen. Voor mensen met een donkere huidskleur is op onze breedtegraad bijvoorbeeld een aanmerkelijk langere blootstelling nodig: het huidpigment melanine vertraagt de vitamine D-productie in de huid, waardoor een donkere huid zes keer zoveel tijd nodig heeft om dezelfde hoeveelheid vitamine D aan te maken als een blanke huid.

Kwaliteit van levertraan

Sommige merken levertraan worden gedeodoriseerd. Dat proces is dusdanig ingrijpend, dat vrijwel alle van nature aanwezige vitamine A en D eruit wordt verwijderd om later te worden vervangen door de synthetische vormen. Het is daarom belangrijk om een niet-gedeodoriseerde levertraan te gebruiken, want juist deze synthetische vormen van vitamine A en D zijn veel toxischer dan de natuurlijke vorm. Niet alle soorten levertraan zijn gelijk. Slechts weinig consumenten zijn zich ervan bewust dat veel producten met levertraan meestal gemaakt worden op basis van andere vissoorten dan kabeljauw, zoals wittevis en schelvis, omdat Arctische kabeljauw veruit de duurste grondstof op de markt is. Aangezien enkel kabeljauwlever van nature veel vitamine A en D bevat, moeten andere producenten van levertraan synthetische vitaminen toevoegen om de visolie gelijkwaardig te maken aan kabeljauwlevertraan.

Uitzonderlijke versheid

De voornaamste bezwaren tegen levertraan en visolie zijn dus de smaak en nasmaak. Versheid maakt dat de levertraan niet op de maag blijft liggen of de nasmaak eigenlijk als lekker kan aanzien worden.

Verantwoordelijkheid voor milieu

Overbevissing is een wereldwijd probleem dat onmiddellijke aandacht vereist van plaatselijke overheden en van de internationale gemeenschap. Het is belangrijk dat voor de produktie van levertraan en visolie gekozen wordt voor vis die niet bedreigd is en afkomstig uit wateren die niet overbevist zijn.

Tekst: Alinda van Assen