Paniek om probiotica 'onzinnig'

Tijdens een onderzoek van het UMCU (Utrecht Universitair Medisch Centrum Utrecht) rond de effecten van probiotica kreeg ongeveer de helft van een groep van 296 patiënten met acute alvleesklierontsteking via een sonde een preparaat van probiotica (goedaardige bacteriën) toegediend in de darmen. De andere helft werd behandeld met een regulier medicijn. Toen de onderzoekers constateerden dat de sterftegraad in de probioticagroep beduidend hoger lag dan in de andere, beëindigden zij het experiment onmiddellijk. Tijdens een afgeladen persconferentie benadrukten zij dat de proef zorgvuldig en overeenkomstig de voorgeschreven richtlijnen was opgezet. Na het stopzetten van het experiment hielden velen, onder wie de onderzoekers zelf, de gebruikte probiotica verantwoordelijk voor de dood van de 24 patiënten.

Paniekvoetbal of is er meer aan de hand?

Voor de resultaten van dit onderzoek naar buiten kwamen, zaten de probiotica in de lift en droegen ze in brede kring de predikaten 'gezond' en 'veilig'. Ze kunnen dan ook bogen op bijzonder goede resultaten in de strijd tegen multiresistente ofte ziekenhuisbacteriën. Sindsdien zitten de 'gezonde bacteriën' echter in de hoek waar de klappen vallen. Ook hier in Vlaanderen was er veel onrust, vooral bij de fervente gebruikers van de probioticadrankjes en droge mengsels.

Hoogleraar immunologie Eric Claassen van de Erasmus Universiteit Rotterdam vindt dat deze radicale omslag niet wordt gerechtvaardigd door de onderzoeksresultaten die het UMCU bekendmaakte. "Vooropgesteld: als patiënten overlijden tijdens een wetenschappelijk onderzoek, is dat verschrikkelijk. Dat ontslaat ons echter niet van de plicht onbevooroordeeld naar de feiten te kijken. Bij het UMCU-onderzoek werden speciale probiotica gebruikt van het bedrijf Winclove. Deze bevatten een nieuw soort melkzuurbacteriemengsel dat niet vrij te koop is maar in samenwerking met een ziekenhuis werd ontwikkeld specifiek voor gebruik tijdens dit onderzoek. De kwalijke nevenwerkingen ervan zijn dan ook niet van toepassing op andere, wel in de handel verkrijgbare probiotica en onder andere omstandigheden. De probiotische droge mengsels en de dranken die in de supermarkten te verkrijgen zijn, hebben een andere samenstelling dan de probiotica die zijn gebruikt bij het onderzoek. Enerzijds hebben probiotica in zuivelproducten hebben een te lage concentratie en er zijn te weinig goede probioticastammen in aanwezig om echt efficiënt te kunnen werken bij darmproblemen, laat staan om te goed te werken. De droge mengsels verkocht in de natuurwinkel of apotheek zijn dan weer uitgebreid getest en volkomen veilig: ieder merk heeft zijn eigen zeer specifieke samenstelling en de werking daarvan is met wetenschappelijk onderzoek intensief onderzocht. Als je dus baat ondervindt bij het gebruik van je probioticum, kan je het zonder zorgen blijven innemen.

Onderzoek zélf moet ter discussie staan

Diverse wetenschappers benadrukken dat nog steeds niet vaststaat of het wel de probiotica van Winclove waren die verantwoordelijk zijn voor de dood van de 24 patiënten. Volgens Claassen staat niet zozeer de veiligheid van probiotica maar het verloop van dit specifieke onderzoek ter discussie. "Er moet duidelijkheid komen over wat er daar precies is gebeurd. De zaak dient tot op de bodem te worden uitgespit. Ik denk persoonlijk dat de sterfgevallen niets te maken hebben met de probiotica." Ook volgens de Berlijnse chirurg Nada Rayes, die voor een vakwetenschappelijk tijdschrift de vertrouwelijke resultaten van het experiment kon inzien, dient nog eens goed te worden gekeken naar de statistische verwerking van de onderzoeksgegevens. Rayes wijst erop dat de patiënten in de probioticagroep er voor de behandeling al slechter aan toe waren dan de anderen en de rol die het bacteriepreparaat bij het overlijden van deze patiënten speelde om die reden wellicht minder groot was.

Intensivecarepatiënten

De probiotica werden toegediend bij personen met een ernstige alvleesklierontsteking, een aandoening waar gemiddeld 10% van de patienten aan overlijdt. Deze mensen waren bovendien al erg ziek en lagen allemaal op de afdeling intensieve zorgen. Het is dan ook heel waarschijnlijk dat hun darmwand was aangetast. Bovendien werden de probiotica tijdens het onderzoek via een maagsonde toegediend. Allemaal elementen die afwijken van een normale situatie, waarbij de probiotica oraal worden ingenomen en terechtkomen in een intacte darmwand.

De cijfers onder de loep

Zoals gezegd namen aan het UMCUonderzoek 296 patiënten met ernstige acute alvleesklierontsteking deel, verdeeld over een onderzoeks- en een controlegroep. In totaal overleden 24 patiënten (16%) in de groep die probiotica kreeg toegediend. In de controlegroep, die een placebo kreeg, stierven 9 patiënten (6%). "De totale sterfte tijdens het onderzoek bedroeg 11%. Dat stemt overeen met wat je zou mogen verwachten op basis van de statistieken. De ervaring leert immers dat 10 tot 20% van alle patiënten met ernstige acute alvleesklierontsteking eraan overlijdt" aldus Claassen. "Als de totale sterfte was uitgekomen boven de 20% had ook ík gezegd dat het wel de probiotica zouden moeten zijn geweest. Nu meen ik daarentegen dat het absoluut niet noodzakelijk hun schuld was. Als in totaal 70 mensen waren overleden, was de paniek terecht geweest. Dat is hier echter niet het geval.

Laten we de getallen eens omdraaien: stel dat 24 patiënten uit de placebogroep waren overleden en 9 uit de probioticagroep. Dan had men gezegd: "33 doden, dat is conform de verwachtingen". Maar nu hoor ik dat nergens. De gegevens worden niet in het juiste perspectief geplaatst. Op basis van de statistieken is het realistisch om te veronderstellen dat wanneer deze 296 patiënten niet aan dit onderzoek hadden deelgenomen, er net zo veel slachtoffers zouden zijn gevallen - of zelfs méér. Dat geluid mis ik."

Tekst: Rieno Bonfarto