bamboe; een sterk staaltje

Er is een ‘nieuw’ hightech materiaal op de markt: superlicht en even sterk als staal. Het bestaat al miljoenen jaren, groeit op bijna elk continent en doet dat zeer snel. Er zijn zo’n slordige 1546 verschillende toepassingen voor en het is overal ter wereld spotgoedkoop te verkrijgen. Bamboe. Een ecologisch én goedkoop alternatief voor bijvoorbeeld staal, dat de natuur voor bijna niets produceert.

Bamboe is geen hout- of boomsoort, maar een gras. Er bestaan zo'n 1100 tot 1500 varianten waarvan een vijftigtal geschikt zijn voor gebruik in constructies. Het is één van de snelstgroeiende planten ter wereld: sommige soorten groeien tot 120 cm per etmaal en zijn na 9 maand al 25 meter hoog. Ze moeten dan wel nog een viertal jaar rijpen vooraleer ze geschikt zijn als constructiedeel, maar zijn daarmee nog steeds 3 keer sneller inzetbaar dan de snelste houtsoorten. Dankzij die snelle groei genereert bamboe een grote hoeveelheid biomassa en onttrekt ze heel wat CO2 uit de atmosfeer. Wanneer de bamboe gekapt wordt en gebruikt in de bouw, blijft de koolstofdioxide in de plant gefi xeerd waardoor bamboe een positief effect heeft op het broeikaseffect. Opmerkelijk is ook dat bamboe op zeer onvruchtbare plaatsen groeit en dat het, net als wilg of populier, vervuilde gronden kan reinigen.

De wereld na de kap

David Farrelly verzamelde in 'The book of bamboo' 1546 verschillende toepassingen van bamboe. Van papier en voeding, over instrumenten en fietsen naar toepassingen in de bouw. De stengels bestaan uit parallelle vezelbundels. Ze zijn vanbinnen hol en worden op geregelde afstanden onderbroken door knopen waar de bladeren aanhechten.

De mechanische eigenschappen van bamboe zijn vooral te danken aan die ronde en holle vorm. Moeder Natuur heeft na vele jaren ontwikkeling een supersterk concept afgeleverd. De cellulose in de stamwand neemt toe van binnen naar buiten waardoor de stam met de ringen een ongelooflijk efficiënt ontwerp heeft. Zonder talrijke bewerkingen, ingewikkeld productieproces of complexe nanotechnologieën bezit de plant uit zichzelf een treksterkte gelijkaardig aan die van staal. De stam kan ook ver doorbuigen zonder te vervormen: hij is zo flexibel dat hij steeds naar zijn beginpositie terugkeert, wat zeer interessant is in aardbevingsgebieden. In China en Indonesië, de landen van oorsprong, wonen dan ook meer dan een miljard mensen in bamboehuizen. Bamboe wordt er gezien als de heilige plant: een godsgeschenk waarmee zowel kleine woningen als luxevilla’s worden gebouwd.

Timmeren aan het imago van bamboe

Desondanks is bamboe in Europa nog altijd geen evidente keuze, tussen de meer gangbare materialen zoals hout, beton en staal. Dit is deels te wijten aan het gebrekkige en zelfs onjuiste imago dat bamboe hier heeft. Het wordt vaak beschouwd als ‘poor man’s timber’, want men kent bamboe voornamelijk van Zuid-Amerikaanse hutjes, en tropisch uitziende cocktailbars op zomerse strandfeesten. Toch is bamboe hét bouwmateriaal met de kleinste ecologische voetafdruk. De milieuvriendelijkheid van bamboe heeft twee oorzaken: het efficiënte natuurlijke ontwerp en het geringe aantal stappen in het productieproces. De stam kan bijna ongewijzigd gebruikt worden.

Gecontroleerd kappen

Bamboe bestaat ook in gemanagede plantages, vergelijkbaar aan deze van FSC-hout. Plantages in China zijn snel meer dan 100ha groot en sekwestreren ongeveer 17 ton CO2 per ha. Hout neemt ook CO2 op, maar in opmerkelijk kleinere hoeveelheden en over veel langere tijd. Nu is het geen oplossing om overhaast overal bamboebossen aan te planten. Bij het afsterven geeft de plant de opgenomen CO2 immers allemaal terug af. Het komt er dus op aan om de plant te kappen vooraleer hij afsterft. Nietgemanagede bamboebossen scoren daarom slechter dan houtbossen. De bamboeplanten nemen wel veel op, maar sterven dan ook weer sneller af dan bomen. De meerwaarde zit dus in grote omloopsnelheid en het gecontroleerd kappen van de bamboe. De transportkosten van het materiaal van bijvoorbeeld China naar Europa zorgt nog voor de grootste milieubelasting, al is die verwaarloosbaar ten opzichte van hout, omdat het zoveel lichter is. “Velen denken dat bamboe minder milieuvriendelijk is dan hout, omdat het van zo ver moet geïmporteerd worden”, merkt Sven Mouton van het Gentse Cru! Architecten op. "De mensen voelen zich dan meer op hun gemak bij hout, omdat ze hier in de tuin ook bomen hebben staan. Die bomen hebben echter weinig of niks te maken met het hout dat in je huis gebruikt wordt, want in werkelijkheid komt dat vaak van Canada. Dat is gewoon even ver, maar in de andere richting!”

Een plaats op de Europese markt

Samengevat bezit bamboe eersteklas mechanische - en excellente milieu-eigenschappen. Dat is goed, uitstekend zelfs, maar voorlopig niet genoeg om een plaats te veroveren op de Europese geïndustrialiseerde markt. De implementatie van bamboe in het bouwproces heeft in vele gevallen nog een negatief effect op de bouwtijd, kwaliteit en kost van het bouwproject in vergelijking met de meer gangbare materialen. Dat ligt vooral aan het gebrek aan kennis en wetgeving, maar ook aan het gebrek aan maatvastheid van het materiaal en ons falen om daar goed mee om te gaan. In China zijn deze factoren van geen enkele negatieve invloed. Het is dus voornamelijk een kwestie van tijd en verspreiding. Het gebrek aan wetgeving en normeringen zorgt ervoor dat het meer tijd, geld en inspanning kost om iets te verwezenlijken. Kijk maar naar de Colombiaanse bamboearchitect Simon Velez: hij mocht zijn paviljoen voor Expo 2000 in Hannover (D) pas opbouwen nadat hij het eerst helemaal in eigen land had opgetrokken om te bewijzen dat het sterk genoeg was. Op dit moment zijn verschillende universiteiten hard aan het werk om alles wetenschappelijk te kunnen aantonen en onderbouwen. Vervolgens doen de meeste problemen zich voor in de ontwerpfase van het project door de grillige vorm van bamboe: elke stam is anders. Dat houdt in dat er een specifieke en door- dachte detaillering nodig is tussen de verbinding van de bouwelementen (zoals bijvoorbeeld tussen bamboespanten en het onderdak). Dit neemt vaak meer tijd in beslag dan de traditionele, gekende detailleringen.

Hightech verbindingen

Sven is één van de weinige architecten die bamboe naadloos in z'n materialenvocabulaire heeft opgenomen en door zijn ervaring meewerkt aan een moderne implementatie in de westerse architectuur. In Europa worden stalen verbindingen gebruikt tussen de bamboe-elementen. Om afscheuring van de bouten te vermijden, wordt de stam met beton volgestort. "Traditionele knoopverbindingen met touw zijn zwak of vervormen en zijn onvoldoende stijf voor fundamentele constructies", benadrukt Sven. "We moeten bamboe gebruiken als het hightech materiaal dat het is – licht en even sterk als staal. In principe kan je in elke staalconstructie het staal gewoon vervangen door bamboe." De kwaliteiten van het materiaal zijn gekend en bewezen. "Ik ga niet op de barricaden staan en iedereen toeschreeuwen dat ze met bamboe moeten werken", zegt Sven, "maar als je het een mooi materiaal vindt, is het zeker zinvol. In een uitsluitend strak interieur – alles perfect orthogonaal en wit - wordt elk gebrek geaccentueerd. Dat gebrek is vaak de mens, want de mens is niet perfect. Het integreren van ruwere materialen, zoals bijvoorbeeld bamboe, zorgt ervoor dat we meer harmoniëren met ons interieur, in plaats van ermee te botsen. Om kosten te sparen kan je bovendien makkelijk zelf werken met bamboe. Je hebt geen speciaal materiaal nodig: enkel een boor en wat bouten. Het materiaal is zo licht dat je het makkelijk boven je hoofd tilt, alleen of met je partner. Probeer dat maar eens met hout of staal!"

Wereldbamboedag

Zondag 18 september 2011 was het Wereld Bamboe Dag. Be Bamboo mocht op de Gentse Korenmarkt een bamboedorp installeren. Onder verschillende geodetische koepels van bamboestammen, overtrokken met een katoenen zeil, werd de aandacht van de mensen gevestigd op het wonderlijke materiaal en haar potentieel. "We kunnen op deze manier heel wat mensen bereiken en hen eens wat ecologische oplossingen aanbieden i.p.v. ecologische problemen" zegt Geert Potters, promotor van Ikebana, één van de exposanten. Ikebana, een spin-off van de Universiteit Antwerpen, staat voor Internationaal Kenniscentrum Bamboe. Zij wil de bamboeplant gebruiken via noord-westerse kweek voor twee ecologische uitdagingen: de nood aan hoogwaardige biomassa en de nood om historisch vervuilde gronden te saneren. Be Bamboo wil die Belgisch gekweekte bamboe gebruiken in constructies voor evenementen, evenals voor vaste shelters. "Is dat niet het summum van duurzaamheid? Belgische bamboe? Wij willen bamboe economisch rendabel maken. Via dergelijke constructies kunnen we op evenementen aantonen dat bamboe heel belangrijk kan zijn in de toekomst." besluit Nic Geeraert van Be Bamboo. •

Meer info:

www. ikebana-bamboo.eu

www.bamboostic.be

www.bebamboo.be

www.bambooteam.com/pablo